प्रेमकुमार राईका संघर्ष, सेवा र अनुभूतिका ‘आत्मवृत्तान्त’ सार्वजनिक हुँदै

काठमाडौँ :  शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सेवा र संस्थागत नेतृत्वका विभिन्न क्षेत्रमा लामो समय योगदान पुर्‍याएका प्रेमकुमार राईको ‘आत्मवृत्तान्त’ शनिबार सार्वजनिक हुँदै छ। सोलुखुम्बुको थुलुङ दुधकोशी-५  जुबुमा जन्मिएका राईले आफ्नो जीवनका अनुभव, सामाजिक सक्रियता र सार्वजनिक जिम्मेवारीका विभिन्न पक्षलाई समेटेर तयार पारिएको पुस्तक असोज २४ गते बिहान ८ बजे काठमाडौँको बागबजारस्थित हार्दिक होटलमा लोकार्पण गर्न लागिएको हो। लेखकको परिवारको आयोजनामा हुन लागेको कार्यक्रममा आफन्त, शुभेच्छुक तथा विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तित्वहरूको सहभागिता रहने अपेक्षा गरिएको छ।

राईको जीवनयात्रा व्यक्तिगत अनुभवमा मात्र सीमित छैन। उनले विभिन्न समयमा शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक संस्था तथा सार्वजनिक सेवाका क्षेत्रमा निर्वाह गरेका जिम्मेवारीले उनको जीवनलाई समुदायसँग जोडेको देखिन्छ। उनको पाँच दशकभन्दा लामो सेवा अवधिमा उनले विभिन्न संस्थासँग आबद्ध भएर काम गरेको र सामाजिक जीवनमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेको छन्। यस दृष्टिले ‘आत्मवृत्तान्त’ एउटा व्यक्तिको जीवनकथा मात्र नभई सोलुखुम्बुको सामाजिक, शैक्षिक तथा संस्थागत गतिविधिसँग जोडिएको अनुभवको अभिलेखका रूपमा समेत महत्त्वपूर्ण बन्न सक्नेछ।

जुबुदेखि सार्वजनिक सेवासम्मको यात्रा

प्रेमकुमार राईको जन्म २००९ साल चैत १० गते सोलुखुम्बुको जुबुमा भएको हो। ग्रामीण परिवेशमा जीवनको सुरुआत गरेका उनले शिक्षा तथा सामाजिक सेवाका क्षेत्रमा विभिन्न जिम्मेवारी सम्हाल्दै आफ्नो जीवनयात्रा अघि बढाएका छन्। उनले २०३० सालदेखि २०६९ सालसम्म उनले सोलुखुम्बुको सदरमुकामस्थित जनजागृति निम्न माध्यमिक विद्यालयको प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी निर्वाह गरेका थिए। करिब चार दशकसम्म फैलिएको यस सेवाअवधिले उनको जीवनमा शिक्षण तथा शैक्षिक नेतृत्वको महत्त्वपूर्ण स्थान रहेको देखाउँछ।

विद्यालयको नेतृत्व गर्नु भनेको कक्षाकोठामा अध्यापन गराउने जिम्मेवारीमा मात्र सीमित हुनु होइन। यसमा विद्यार्थीको सिकाइ, शिक्षकसँगको सहकार्य, विद्यालयको व्यवस्थापन र समुदायसँगको सम्बन्धजस्ता पक्ष जोडिएका हुन्छन्। राईको लामो प्रधानाध्यापक कार्यकालले उनको जीवनमा शिक्षा क्षेत्रसँगको सम्बन्ध कति महत्त्वपूर्ण थियो भन्ने बुझ्न आधार प्रदान गर्छ। यद्यपि उक्त अवधिमा विद्यालयले हासिल गरेका उपलब्धि तथा उनले सामना गरेका विशिष्ट चुनौतीबारे थप विवरण पुस्तक अध्ययनपछि स्पष्ट हुनेछ।

शिक्षा क्षेत्रसँगै राईले सरकारी सेवा तथा स्थानीय प्रशासनसँग सम्बन्धित जिम्मेवारीसमेत निर्वाह गरेका थिए। उनको परिचयअनुसार, २०३८ सालदेखि सोलुखुम्बुको मालपोत कार्यालयमा तालुकमुखियाका रूपमा काम गरेका उनले प्रशासनिक सेवाको अनुभव पनि हासिल गरेका थिए। विद्यालयको नेतृत्व र सरकारी कार्यालयमा काम गरेको अनुभवले उनको सार्वजनिक जीवनलाई शिक्षा र प्रशासन दुवै क्षेत्रसँग जोडेको देखिन्छ।

शिक्षा क्षेत्रमा सम्मान र जिम्मेवारी

शिक्षा क्षेत्रप्रतिको योगदानका क्रममा राईले विभिन्न सम्मान तथा जिम्मेवारी प्राप्त गरेका थिए। २०३३ साल माघ १२ गते जिल्ला शिक्षा शाखा, सोलुखुम्बुबाट उनले प्रशंसापत्र प्राप्त गरेका थिए। त्यसैगरी, २०४४ सालको शिक्षा दिवसका अवसरमा साहित्य शिक्षा समितिबाट प्रशंसापत्र, नगद पुरस्कार तथा साहित्य शिक्षापदक प्राप्त गरेको विवरण उनको परिचयमा उल्लेख छ।

२०४४ साल भदौ १ गते उनी जिल्ला स्तरीय शैक्षिक योजना छनोट समितिको सदस्यसमेत भएका थिए। त्यस्तै, २०४० साल फागुन ५ गते नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनको दोस्रो जिल्ला सम्मेलनबाट केन्द्रीय प्रतिनिधिका रूपमा निर्वाचित भएका थिए। २०४६ सालदेखि नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनको जिल्ला कार्यसमितिमा सल्लाहकारको जिम्मेवारीसमेत निर्वाह गरेको विवरणले शिक्षक समुदायसँग उनको सम्बन्धलाई थप स्पष्ट पार्छ।

२०५७ साल फागुन १२ गते २६औँ शिक्षा दिवसका अवसरमा प्रशंसापत्र प्राप्त गरेका राईले शिक्षण तथा शैक्षिक नेतृत्वका क्षेत्रमा लामो समय बिताएका थिए। उनको जीवनका यी विवरणले विद्यालयस्तरको शैक्षिक नेतृत्वदेखि शिक्षक संगठन तथा जिल्लास्तरीय शैक्षिक योजना निर्माणसँग सम्बन्धित गतिविधिसम्म उनको संलग्नता रहेको देखाउँछन्।

नेपाल रेडक्रस सोसाइटीमा आठ वर्षको नेतृत्व

राईको सामाजिक सेवासम्बन्धी योगदानमध्ये नेपाल रेडक्रस सोसाइटीसँगको आबद्धता उल्लेखनीय छ। उनले २०४२ सालदेखि आठ वर्षसम्म दुई कार्यकाल नेपाल रेडक्रस सोसाइटी, जिल्ला शाखा सोलुखुम्बुको मन्त्रीका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालेका थिए। मानवीय सेवा, विपद् व्यवस्थापन र समुदायमा सहयोगको भावना प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले काम गर्ने संस्थामा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नु उनको सार्वजनिक जीवनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

उनी २०४४ सालमा उनले सेवा पदक प्राप्त गरेका थिए। त्यसैगरी, २०४६ साल जेठ १७ गते उत्कृष्ट पीडितोद्धार पदक प्राप्त गरे। त्यस्तै २०४४ साल फागुन १५ गतेदेखि उनी नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको आजीवन सदस्यका रूपमा आबद्ध रहेका थिए। त्यसपछि २०६४ साल चैत ३ गते क्षेत्रीय निर्देशनालय, पूर्वाञ्चल, धनकुटाबाट उनले प्रशंसापत्र प्राप्त गरेका थिए। २०७० साल भदौ १९ गते नेपाल रेडक्रस सोसाइटीबाट कदरपत्र तथा दीर्घ सेवा पदक प्राप्त गरेको विवरणले संस्थासँगको उनको दीर्घकालीन सम्बन्धलाई थप उजागर गर्छ।

सामाजिक संस्थामा आबद्धता र नेतृत्वको अनुभवले मानिसलाई समुदायका आवश्यकता बुझ्ने, सहकार्य गर्ने र सामूहिक हितका लागि काम गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। राईको रेडक्रससँगको लामो सम्बन्धले उनको जीवनमा सामाजिक सेवाको पक्ष पनि महत्त्वपूर्ण रहेको देखाउँछ।

स्वास्थ्य तथा सामुदायिक संस्थामा संलग्नता

शिक्षा र मानवीय सेवासँगै राईले स्वास्थ्य क्षेत्रसँग सम्बन्धित संस्थागत जिम्मेवारी पनि निर्वाह गरेका थिए। २०६८ साल कात्तिक २८ गते स्वास्थ्य मन्त्रालयबाट फाप्लु अस्पताल विकास समितिको अध्यक्ष पदमा मनोनीत भएको विवरण उनको परिचयात्मक सामग्रीमा उल्लेख छ।

अस्पताल विकास समितिको नेतृत्व स्वास्थ्य संस्थाको विकास, व्यवस्थापन तथा स्थानीय आवश्यकतासँग सम्बन्धित विषयसँग जोडिन्छ। ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका समुदायका लागि स्वास्थ्य सेवाको पहुँच र गुणस्तर महत्त्वपूर्ण विषय हुने भएकाले यस क्षेत्रमा निर्वाह गरिने जिम्मेवारीले सार्वजनिक जीवनमा विशेष अर्थ राख्छ। राईले उक्त पदमा रहँदा गरेका काम तथा अस्पतालको विकासमा पुर्‍याएको योगदानको विस्तृत विवरण भने पुस्तकको सम्बन्धित अंशबाट थप स्पष्ट पार्न सकिनेछ।

त्यस्तै, २०५५ साल चैत २९ गतेदेखि शिक्षक राहत कोष सञ्चालक समिति, सोलुखुम्बुको सल्लाहकारका रूपमा आबद्ध भएको विवरणले शैक्षिक समुदायसँग उनको सम्बन्ध विद्यालयको औपचारिक जिम्मेवारीपछि पनि कायम रहेको देखाउँछ।

राजनीतिक तथा सामाजिक जीवनमा सक्रियता

राईको सार्वजनिक जीवनमा राजनीतिक तथा सामाजिक संस्थासँगको आबद्धता पनि देखिन्छ। उनी २०४६ सालमा उनी संयुक्त वाममोर्चा, सोलुखुम्बुको जिल्ला सचिवमा निर्वाचित भएका थिए। यसले उनको जीवनको एउटा चरणमा राजनीतिक संगठन तथा सार्वजनिक गतिविधिसँग समेत सम्बन्ध रहेको देखाउँछ।

त्यसैगरी, २०६४ साल मंसिर २ गतेदेखि उनी जिमी राई उत्थान समाजको आजीवन सदस्यका रूपमा आबद्ध रहेको विवरण छ। यस प्रकारको सामाजिक संस्थामा सदस्यताले समुदायसँगको सम्बन्ध, सामाजिक पहिचान तथा सामूहिक गतिविधिसँगको आबद्धतालाई बुझ्न मद्दत गर्छ।

शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सेवा, सरकारी प्रशासन तथा राजनीतिक संगठनसँग जोडिएका यी विभिन्न जिम्मेवारीले राईको जीवनलाई एउटै पेसागत परिचयमा सीमित राख्दैनन्। बरु, समयअनुसार विभिन्न संस्थामा काम गर्दै सामाजिक जीवनका फरक–फरक पक्षसँग जोडिएको व्यक्तिका रूपमा उनको परिचय स्थापित गर्छन्।

उपलब्धिको सूचीभन्दा परको जीवनकथा

‘आत्मवृत्तान्त’ को आवरणमा उल्लेख गरिएका पद, सम्मान र संस्थागत जिम्मेवारीहरूले उनको सार्वजनिक जीवनको एउटा रूप प्रस्तुत गर्छन्। तर आत्मवृत्तान्तको महत्त्व उपलब्धिको सूचीमा मात्र सीमित हुँदैन। ती जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने क्रममा प्राप्त अनुभव, सामना गरिएका चुनौती, सिकिएका पाठ र मानिसहरूसँग स्थापित सम्बन्धले नै जीवनकथालाई थप अर्थपूर्ण बनाउँछन्।

आत्मवृत्तान्त लेखनले व्यक्तिलाई आफ्नो विगततर्फ फर्केर हेर्ने अवसर दिन्छ। जीवनमा भएका घटनालाई क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गर्दा व्यक्तिगत स्मृति अभिलेखमा रूपान्तरण हुन्छ। त्यस्तो अभिलेख परिवारका सदस्य, स्थानीय समुदाय र भावी पुस्ताका लागि विगत बुझ्ने एउटा आधार बन्न सक्छ।

राईको जीवनसँग सम्बन्धित विवरणले सोलुखुम्बुको शिक्षा, सामाजिक सेवा, संस्थागत नेतृत्व र सार्वजनिक गतिविधिका विभिन्न पक्षलाई छुन्छ। यसैले पुस्तकमा समेटिएका अनुभवले उनको व्यक्तिगत जीवन बुझ्नका साथै उनले काम गरेको समय र परिवेशबारे थप जान्ने अवसरसमेत प्रदान गर्न सक्छन्।

परिवारको पहलमा पुस्तक लोकार्पण

प्रेमकुमार राईको आत्मवृत्तान्त सार्वजनिक गर्ने कार्यक्रमको आयोजकका रूपमा ‘समस्त परिवार’ उल्लेख गरिएको छ। परिवारको पहलमा आयोजना हुन लागेको यो कार्यक्रम लेखकको जीवनयात्रा, अनुभव र सार्वजनिक योगदानलाई सम्मान गर्ने अवसर हुनेछ।

पुस्तक लोकार्पण केवल नयाँ कृति पाठकसमक्ष प्रस्तुत गर्ने औपचारिक कार्यक्रम मात्र होइन। यो लेखकको जीवनसँग जोडिएका सम्झना, अनुभव र उपलब्धिबारे छलफल गर्ने अवसर पनि बन्न सक्छ। आफन्त तथा शुभेच्छुकका लागि पुस्तकले विगतका घटनालाई पुनः स्मरण गर्ने अवसर दिनेछ भने अन्य पाठकका लागि लेखकको जीवन र सामाजिक संलग्नताबारे जान्ने बाटो खोल्नेछ।

भावी पुस्ताका लागि अनुभवको अभिलेख

समयसँगै समाज परिवर्तन हुन्छ, संस्थाहरूका भूमिका बदलिन्छन् र विगतका अनुभव क्रमशः स्मृतिमा सीमित हुँदै जान्छन्। त्यस्ता अनुभवलाई पुस्तकका रूपमा अभिलेखबद्ध गर्दा तिनले भविष्यका पाठकसँग संवाद गर्ने अवसर पाउँछन्। विशेषतः शिक्षा, सामाजिक सेवा र सार्वजनिक जिम्मेवारीमा लामो समय बिताएका व्यक्तिका आत्मवृत्तान्तले स्थानीय इतिहास तथा सामाजिक जीवनका पक्ष बुझ्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्।

प्रेमकुमार राईको ‘आत्मवृत्तान्त’ सार्वजनिक हुन लागेको अवसरलाई पनि यही सन्दर्भमा हेर्न सकिन्छ। विभिन्न समयमा उनले निर्वाह गरेका जिम्मेवारी, प्राप्त गरेका सम्मान र संस्थागत आबद्धताले उनको जीवनयात्राको एउटा रूप प्रस्तुत गर्छन्। ती अनुभवसँग जोडिएका घटना, संघर्ष र सिकाइ पुस्तकमा कसरी अभिव्यक्त भएका छन् भन्ने कुरा पाठकले कृति अध्ययन गरेपछि थप बुझ्न सक्नेछन्।

शनिबार हुने लोकार्पणसँगै ‘आत्मवृत्तान्त’ राईको निजी स्मृतिबाट सार्वजनिक पठनको संसारमा प्रवेश गर्नेछ। आफ्नो जीवनका अनुभवलाई अक्षरमा सुरक्षित राख्ने र भावी पुस्तासँग बाँड्ने यस प्रयासले व्यक्तिगत जीवनकथाको महत्त्व उजागर गर्नुका साथै सामाजिक योगदानका अनुभवलाई अभिलेखबद्ध गर्ने संस्कृतिलाई पनि प्रोत्साहन गर्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।